Michael Neuhold
StartseiteLateinische Grammatik → Römischer Kalender
[ Abl. abs. | Röm. Haus ]

Römischer Kalender


Vorcäsarischer Kalender

Der altrömische Kalender orientierte sich am Mondjahr von (nicht ganz) 355 Tagen. Vor Cäsars Kalenderreform hatten März, Mai, Juli und Oktober (Merkwort M-IL-M-O) 31 Tage, der Februar 28, die übrigen Monate 29. Das Jahr begann mit dem März (erkennbar an den Monatsnamen Quin(c)tilis bis December).

Monatsname Tage Bedeutung des Namens
Martius 31 dem Kriegsgott Mars gehörig / geweiht
Aprilis 29 ungeklärt
Maius 31 dem Maius (altröm. Gott des Wachstums?) gehörig
Iunius 29 der Iuno (urspr. Fruchtbarkeits- und Ehegöttin) gehörig
Quin(c)tilis 31 v. quintus fünfter
Sextilis 29 v. sextus sechster
September 29 v. septem sieben
Oktober 31 v. octo acht
November 29 v. novem neun
December 29 v. decem zehn
Ianuarius 29 dem Ianus (Gott des Ein- und Ausgangs) gehörig
Februarius 28 zur Reinigung (lat. februum) gehörig

Die Monatsnamen sind eigentlich Adjektive; wenn sie allein stehen, ist gedanklich immer mensis Monat zu ergänzen. Der Quin(c)tilis wurde 44 v. Chr. zu Ehren C. Iulius Caesars in Iulius umbenannt, der Sextilis 8 v. Chr. zu Ehren Kaiser Augustus' in Augustus. Seit 153 v.Chr. begann das Amtsjahr der Magistrate schon mit dem Januar.

Um den Kalender mit den Jahreszeiten synchron zu halten, wurde alle zwei Jahre nach dem 23. Februar ein Schaltmonat (mensis intercalaris) von abwechselnd 22 bzw. 23 Tagen eingefügt. Ein Vierjahreszyklus hatte somit 1465 Tage, das sind um 4 Tage zuviel (365 1/4 * 4 = 1461). Es war also notwendig, daß der Schaltmonat von Zeit zu Zeit ausfiel. In der Praxis scheint es allerdings keine regelmäßige Schaltung gegeben zu haben. Vielmehr schob der pontifex maximus nach Bedarf und oft nach politischen Rücksichten (weil er so das Regierungsjahr ihm genehmer Magistrate verlängern konnte) Schaltmonate ein.

Julianischer Kalender

Der Julianische Kalender wurde von C. Iulius Caesar mit 1.1.45 v. Chr. eingeführt. Dieser Kalender orientierte sich am Sonnenjahr von 365 1/4 Tagen Länge. Alle Tagesbezeichnungen orientieren sich an den drei "Schlüsseltagen" eines Monats:

In der folgenden Kalenderübersicht stehen alle Datumsangaben auf die Frage "wann?". Die Abkürzungen sind folgendermaßen aufzulösen:

Ian.Ianuarias
Feb.Februarias
Mart.Martias
Apr.Apriles
Mai.Maias
Iun.Iunias
Iul.Iulias
Aug.Augustas
Sept.Septembres
Oct.Octobres
Nov.Novembres
Dec.Decembres
a. d.ante diem
pr.pridie
Kal.Kalendas
Non.Nonas
Id.Idus

Die Zahlen sind Ordnungszahlwörter und folgendermaßen zu lesen:

IIItertium
IVquartum
Vquintum
VIsextum
VIIseptimum
VIIIoctavum
IXnonum
Xdecimum
XIundecimum
XIIduodecimum
XIIItertium decimum
XIVquartum decimum
XVquintum decimum
XVIsextum decimum
XVIIseptimum decimum
XVIIIduodevicesimum
XIXundevicesimum

Die Abkürzung "a. d. VIII Kal. Oct." ist also zu lesen als "ante diem octavum Kalendas Octobres", d.h. am achten Tag vor dem 1. Oktober = am 24. Sept. (der achte Tag ist es für den Römer, da er beide Randtage mitzählt, wir würden sagen: am siebenten Tag). Die Abkürzung "pr. Id. Iun." bedeutet "pridie Idus Iunias", d.h. am Vortag des 13. Juni = am 12. Juni.

Januar Februar März April Mai Juni Juli August September Oktober November Dezember
1 Kalendis Ianuariis Kalendis Februariis Kalendis Martiis Kalendis Aprilibus Kalendis Maiis Kalendis Iuniis Kalendis Iuliis Kalendis Augustis Kalendis Septembribus Kalendis Octobribus Kalendis Novembribus Kalendis Decembribus
2 a. d. IV Non. Ian. a. d. IV Non. Feb. a. d. VI Non. Mart. a. d. IV Non. Apr. a. d. VI Non. Mai. a. d. IV Non. Iun. a. d. VI Non. Iul. a. d. IV Non. Aug. a. d. IV Non. Sept. a. d. VI Non. Oct. a. d. IV Non. Nov. a. d. IV Non. Dec.
3 a. d. III Non. Ian. a. d. III Non. Feb. a. d. V Non. Mart. a. d. III Non. Apr. a. d. V Non. Mai. a. d. III Non. Iun. a. d. V Non. Iul. a. d. III Non. Aug. a. d. III Non. Sept. a. d. V Non. Oct. a. d. III Non. Nov. a. d. III Non. Dec.
4 pr. Non. Ian. pr. Non. Feb. a. d. IV Non. Mart. pr. Non. Apr. a. d. IV Non. Mai. pr. Non. Iun. a. d. IV Non. Iul. pr. Non. Aug. pr. Non. Sept. a. d. IV Non. Oct. pr. Non. Nov. pr. Non. Dec.
5 Nonis Ianuariis Nonis Februariis a. d. III Non. Mart. Nonis Aprilibus a. d. III Non. Mai. Nonis Iuniis a. d. III Non. Iul. Nonis Augustis Nonis Septembribus a. d. III Non. Oct. Nonis Novembribus Nonis Decembribus
6 a. d. VIII Id. Ian. a. d. VIII Id. Feb. pr. Non. Mart. a. d. VIII Id. Apr. pr. Non. Mai. a. d. VIII Id. Iun. pr. Non. Iul. a. d. VIII Id. Aug. a. d. VIII Id. Sept. pr. Non. Oct. a. d. VIII Id. Nov. a. d. VIII Id. Dec.
7 a. d. VII Id. Ian. a. d. VII Id. Feb. Nonis Martiis a. d. VII Id. Apr. Nonis Maiis a. d. VII Id. Iun. Nonis Iuliis a. d. VII Id. Aug. a. d. VII Id. Sept. Nonis Octobribus a. d. VII Id. Nov. a. d. VII Id. Dec.
8 a. d. VI Id. Ian. a. d. VI Id. Feb. a. d. VIII Id. Mart. a. d. VI Id. Apr. a. d. VIII Id. Mai. a. d. VI Id. Iun. a. d. VIII Id. Iul. a. d. VI Id. Aug. a. d. VI Id. Sept. a. d. VIII Id. Oct. a. d. VI Id. Nov. a. d. VI Id. Dec.
9 a. d. V Id. Ian. a. d. V Id. Feb. a. d. VII Id. Mart. a. d. V Id. Apr. a. d. VII Id. Mai. a. d. V Id. Iun. a. d. VII Id. Iul. a. d. V Id. Aug. a. d. V Id. Sept. a. d. VII Id. Oct. a. d. V Id. Nov. a. d. V Id. Dec.
10 a. d. IV Id. Ian. a. d. IV Id. Feb. a. d. VI Id. Mart. a. d. IV Id. Apr. a. d. VI Id. Mai. a. d. IV Id. Iun. a. d. VI Id. Iul. a. d. IV Id. Aug. a. d. IV Id. Sept. a. d. VI Id. Oct. a. d. IV Id. Nov. a. d. IV Id. Dec.
11 a. d. III Id. Ian. a. d. III Id. Feb. a. d. V Id. Mart. a. d. III Id. Apr. a. d. V Id. Mai. a. d. III Id. Iun. a. d. V Id. Iul. a. d. III Id. Aug. a. d. III Id. Sept. a. d. V Id. Oct. a. d. III Id. Nov. a. d. III Id. Dec.
12 pr. Id. Ian. pr. Id. Feb. a. d. IV Id. Mart. pr. Id. Apr. a. d. IV Id. Mai. pr. Id. Iun. a. d. IV Id. Iul. pr. Id. Aug. pr. Id. Sept. a. d. IV Id. Oct. pr. Id. Nov. pr. Id. Dec.
13 Idibus Ianuariis Idibus Februariis a. d. III Id. Mart. Idibus Aprilibus a. d. III Id. Mai. Idibus Iuniis a. d. III Id. Iul. Idibus Augustis Idibus Septembribus a. d. III Id. Oct. Idibus Novembribus Idibus Decembribus
14 a. d. XIX Kal. Feb. a. d. XVI Kal. Mart. pr. Id. Mart. a. d. XVIII Kal. Mai. pr. Id. Mai. a. d. XVIII Kal. Iul. pr. Id. Iul. a. d. XIX Kal. Sept. a. d. XVIII Kal. Oct. pr. Id. Oct. a. d. XVIII Kal. Dec. a. d. XIX Kal. Ian.
15 a. d. XVIII Kal. Feb. a. d. XV Kal. Mart. Idibus Martiis a. d. XVII Kal. Mai. Idibus Maiis a. d. XVII Kal. Iul. Idibus Iuliis a. d. XVIII Kal. Sept. a. d. XVII Kal. Oct. Idibus Octobribus a. d. XVII Kal. Dec. a. d. XVIII Kal. Ian.
16 a. d. XVII Kal. Feb. a. d. XIV Kal. Mart. a. d. XVII Kal. Apr. a. d. XVI Kal. Mai. a. d. XVII Kal. Iun. a. d. XVI Kal. Iul. a. d. XVII Kal. Aug. a. d. XVII Kal. Sept. a. d. XVI Kal. Oct. a. d. XVII Kal. Nov. a. d. XVI Kal. Dec. a. d. XVII Kal. Ian.
17 a. d. XVI Kal. Feb. a. d. XIII Kal. Mart. a. d. XVI Kal. Apr. a. d. XV Kal. Mai. a. d. XVI Kal. Iun. a. d. XV Kal. Iul. a. d. XVI Kal. Aug. a. d. XVI Kal. Sept. a. d. XV Kal. Oct. a. d. XVI Kal. Nov. a. d. XV Kal. Dec. a. d. XVI Kal. Ian.
18 a. d. XV Kal. Feb. a. d. XII Kal. Mart. a. d. XV Kal. Apr. a. d. XIV Kal. Mai. a. d. XV Kal. Iun. a. d. XIV Kal. Iul. a. d. XV Kal. Aug. a. d. XV Kal. Sept. a. d. XIV Kal. Oct. a. d. XV Kal. Nov. a. d. XIV Kal. Dec. a. d. XV Kal. Ian.
19 a. d. XIV Kal. Feb. a. d. XI Kal. Mart. a. d. XIV Kal. Apr. a. d. XIII Kal. Mai. a. d. XIV Kal. Iun. a. d. XIII Kal. Iul. a. d. XIV Kal. Aug. a. d. XIV Kal. Sept. a. d. XIII Kal. Oct. a. d. XIV Kal. Nov. a. d. XIII Kal. Dec. a. d. XIV Kal. Ian.
20 a. d. XIII Kal. Feb. a. d. X Kal. Mart. a. d. XIII Kal. Apr. a. d. XII Kal. Mai. a. d. XiII Kal. Iun. a. d. XII Kal. Iul. a. d. XIII Kal. Aug. a. d. XIII Kal. Sept. a. d. XII Kal. Oct. a. d. XIII Kal. Nov. a. d. XII Kal. Dec. a. d. XIII Kal. Ian.
21 a. d. XII Kal. Feb. a. d. IX Kal. Mart. a. d. XII Kal. Apr. a. d. XI Kal. Mai. a. d. XII Kal. Iun. a. d. XI Kal. Iul. a. d. XII Kal. Aug. a. d. XII Kal. Sept. a. d. XI Kal. Oct. a. d. XII Kal. Nov. a. d. XI Kal. Dec. a. d. XII Kal. Ian.
22 a. d. XI Kal. Feb. a. d. VIII Kal. Mart. a. d. XI Kal. Apr. a. d. X Kal. Mai. a. d. XI Kal. Iun. a. d. X Kal. Iul. a. d. XI Kal. Aug. a. d. XI Kal. Sept. a. d. X Kal. Oct. a. d. XI Kal. Nov. a. d. X Kal. Dec. a. d. XI Kal. Ian.
23 a. d. X Kal. Feb. a. d. VII Kal. Mart. a. d. X Kal. Apr. a. d. IX Kal. Mai. a. d. X Kal. Iun. a. d. IX Kal. Iul. a. d. X Kal. Aug. a. d. X Kal. Sept. a. d. IX Kal. Oct. a. d. X Kal. Nov. a. d. IX Kal. Dec. a. d. X Kal. Ian.
24 a. d. IX Kal. Feb. a. d. VI Kal. Mart. a. d. IX Kal. Apr. a. d. VIII Kal. Mai. a. d. IX Kal. Iun. a. d. VIII Kal. Iul. a. d. IX Kal. Aug. a. d. IX Kal. Sept. a. d. VIII Kal. Oct. a. d. IX Kal. Nov. a. d. VIII Kal. Dec. a. d. IX Kal. Ian.
25 a. d. VIII Kal. Feb. a. d. V Kal. Mart. a. d. VIII Kal. Apr. a. d. VII Kal. Mai. a. d. VIII Kal. Iun. a. d. VII Kal. Iul. a. d. VIII Kal. Aug. a. d. VIII Kal. Sept. a. d. VII Kal. Oct. a. d. VIII Kal. Nov. a. d. VII Kal. Dec. a. d. VIII Kal. Ian.
26 a. d. VII Kal. Feb. a. d. IV Kal. Mart. a. d. VII Kal. Apr. a. d. VI Kal. Mai. a. d. VII Kal. Iun. a. d. VI Kal. Iul. a. d. VII Kal. Aug. a. d. VII Kal. Sept. a. d. VI Kal. Oct. a. d. VII Kal. Nov. a. d. VI Kal. Dec. a. d. VII Kal. Ian.
27 a. d. VI Kal. Feb. a. d. III Kal. Mart. a. d. VI Kal. Apr. a. d. V Kal. Mai. a. d. VI Kal. Iun. a. d. V Kal. Iul. a. d. VI Kal. Aug. a. d. VI Kal. Sept. a. d. V Kal. Oct. a. d. VI Kal. Nov. a. d. V Kal. Dec. a. d. VI Kal. Ian.
28 a. d. V Kal. Feb. pr. Kal. Mart. a. d. V Kal. Apr. a. d. IV Kal. Mai. a. d. V Kal. Iun. a. d. IV Kal. Iul. a. d. V Kal. Aug. a. d. V Kal. Sept. a. d. IV Kal. Oct. a. d. V Kal. Nov. a. d. IV Kal. Dec. a. d. V Kal. Ian.
29 a. d. IV Kal. Feb. a. d. IV Kal. Apr. a. d. III Kal. Mai. a. d. IV Kal. Iun. a. d. III Kal. Iul. a. d. IV Kal. Aug. a. d. IV Kal. Sept. a. d. III Kal. Oct. a. d. IV Kal. Nov. a. d. III Kal. Dec. a. d. IV Kal. Ian.
30 a. d. III Kal. Feb. a. d. III Kal. Apr. pr. Kal. Mai. a. d. III Kal. Iun. pr. Kal. Iul. a. d. III Kal. Aug. a. d. III Kal. Sept. pr. Kal. Oct. a. d. III Kal. Nov. pr. Kal. Dec. a. d. III Kal. Ian.
31 pr. Kal. Feb. pr. Kal. Apr. pr. Kal. Iun. pr. Kal. Aug. pr. Kal. Sept. pr. Kal. Nov. pr. Kal. Ian.

Alle vier Jahre wurde im Februar ein zweiter sechster Tag (dies bis sextus, daher engl. bisextile Schaltjahr) vor den Kalenden des März eingefügt:

24a. d. VI Kal. Mart.
25a. d. bis VI Kal. Mart.
26a. d. V Kal. Mart.
27a. d. IV Kal. Mart.
28a. d. III Kal. Mart.
29pr. Kal. Mart.

Das ist die seit Th. Mommsen vorherrschende Ansicht über die klassische Zeit. Nach Meinung anderer war die Reihenfolge von a. d. VI und a. d. bis VI umgekehrt, d.h. der Schalttag war dann der 24. Feb. Zumindest im Heiligenkalender der Katholischen Kirche (und vermutlich schon in der Spätantike) lautet die Reihenfolge: a. d. bis VI Kal. Mart. (24.2.) - a. d. VI Kal. Mart. (25.2.).

Gregorianischer Kalender

Bei der Berechnung des Ostertermins stellten die päpstlichen Astronomen eine Abweichung des Julianischen Kalenderjahres vom astronomischen (d.h. Sonnen-)Jahr fest. Papst Gregor XIII. führte 1582 den Gregorianischen Kalender ein, der folgende Schaltjahrregelung enthält:

D.h. kein Schaltjahr sind die Jahre 1700, 1800, 1900, 2100 usw., Schaltjahre jedoch sind die Jahre 1600, 2000, 2400 usw. Anders ausgedrückt: innerhalb von 400 Jahren entfallen 3 Schalttage.

Seit dem 1. März 1900 ist der von der orthodoxen Kirche noch immer verwendete Julianische Kalender gegenüber dem Gregorianischen um 13 Tage im Rückstand.

Jahresbezeichnungen

Die Bestimmung des Jahres erfolgte in der Zeit der Republik nach den beiden amtierenden Konsuln:
Cn(aeo) Pompeio M(arco) Crasso consulibus (abgek. coss.) unter dem Konsulat des Cn. Pompeius und des M. Crassus

Später wurde auch nach dem Gründungsjahr Roms, das von M. Terentius Varro mit 753 v.Chr. errechnet worden war, datiert:
anno septingentesimo quinqagesimo quarto ab urbe condita (abgek. a.u.c.) im Jahr 753 seit Gründung der Stadt

Oft wurde in der Kaiserzeit auch angegeben, zum wievielten Male der Kaiser die jährlich erneuerte tribunizische Gewalt innehatte (das entspricht der Anzahl der Regierungsjahre).

Im Frühmittelalter setzte sich die Rechnung von Christi Geburt an durch:
anno bis milesimo post Christum natum (abgek. p.Chr.n.) im Jahr 2000 nach Christi Geburt oder:
anno Domini MMo (abgek. a.D., so auch im Engl. A.D.) im Jahre des Herrn 2000 oder:
anno salutis MMo (abgek. a.s.) im Jahre des Heils 2000


Autor: Michael Neuhold (E-Mail-Kontakt)
Letzte Änderung: 19. Mai 2004